بررسی جامع حق انتفاع و حق ارتفاق در قانون مدنی
حق انتفاع چیست؟
طبق ماده 40 قانون مدنی: حق انتفاع حقی است که به موجب آن شخص میتواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد استفاده کند.
حق انتفاع یکی از شاخهها و مراتب مالکیت است و بر اساس قرارداد از سوی مالک به اشخاص دیگر قابل واگذاری است.
حق انتفاع، حقی است که در شرع و اسلام نیز به آن اشاره شده است و میتوان در متون فقهای قرنهای گذشته نیز این عبارت را یافت. اگر بخواهیم در سادهترین شکل ممکن این حق را توضیح دهیم، میتوانیم اینگونه آن را بیان کنیم که حق انتفاع، حق بهرهمندی از یک مال است.
این مال میتواند مال منقول یا غیرمنقول باشد و این حق به عنوان یک قاعده کلی میتواند در بسیاری از مسائل حقوقی مورد استفاده قرار بگیرد.
انواع حق انتفاع
در قانون مدنی، حق انتفاع به سه شیوه پیشبینی شده است. بنابراین اقسام حق انتقاع عبارتند از:
- عمری (عمرا):
این نوع از حق انتفاع دارای محدودیت زمانی است. محدودیتی که بر اساس عمر بنیان نهاده شده است.
در کلام سادهتر، در انتقال حق انتفاع از مالک به طرف مقابل، میتوان عمر مالک، عمر طرف مقابل یا عمر فردی دیگر را برای طول مدت این حق در نظر گرفت.
از آنجایی که این نوع حق بر اساس محدوده عمر مشخص شده، آن را “عمری” مینامند. - رقبی (رقبا):
این حق انتفاع از طرف مالک برای مدت زمان مشخصی برقرار میشود. یعنی در این نوع از حق انتفاع، مالک میتواند مشخص کند که این حق برای چه مدت اعتبار دارد و طرف مقابل با قبول این مدت زمان، از این حق استفاده میکند. - سکنی (سکنا):
حق انتفاعی که ناظر به سکونت شخصی در محل معینی باشد، سکنا نامیده میشود.
در حقیقت، مالک مال متعلق به خود را جهت سکونت در اختیار طرف مقابل قرار میدهد.
حق انتفاعی که به صورت سکونت در محل معین برقرار میشود (سکنی) ممکن است به صورت رقبی (برای مدت معین) یا عمری (به مدت عمر مالک، منتفع یا شخص ثالث) باشد.
شرایط و آثار حق انتفاع
برای اینکه این حق جاری شود، باید شرایطی را در نظر گرفت. این شرایط میتواند شامل موارد مختلفی باشد. این موارد عبارتند از:
- حق انتفاع با توافق طرفین (مالک و منتفع) محقق میشود. این توافق ممکن است به موجب قرارداد (کتبی) یا به صورت شفاهی (اذن) برقرار شود.
- در حق انتفاع، قبض و اقباظ شرط تحقق عقد است و مال باید از طرف مالک به منتفع تسلیم شود.
- حق انتفاع نسبت به مالی برقرار میشود که استفاده از مال باعث از بین رفتن آن نشود.
- حق انتفاع نسبت به شخصی برقرار میشود که در زمان عقد در قید حیات باشد.
شرایط زایل شدن حق انتفاع
بر اساس ماده 51 قانون مدنی، در دو شرایط عقد حق انتفاع باطل میشود:
- انقضاء یا سپری شدن مدت عقد.
- در صورتی که عین مال از بین برود یا تلف شود.
توجه داشته باشید که در صورت مرگ منتفع یا رجوع مالک در حبس مطلق، این عقد باطل میشود.
حق ارتفاق چیست؟
طبق ماده 93 قانون مدنی: حق ارتفاق، حقی است برای شخص در ملک دیگری.
حق ارتفاق حقی است که به موجب آن، صاحب ملکی به اعتبار مالکیت خود میتواند از ملک دیگری استفاده کند. به عنوان مثال، حق عبور از ملک دیگری یا حق داشتن ناودان در ملک مجاور.
حق ارتفاق هم به صورت قرارداد و هم به حکم قانون شکل میگیرد.
قرارداد: مالک ملک میتواند با قرارداد، حق عبور یا حقوق دیگری را به شخصی واگذار کند.
حکم قانون: ممکن است حق ارتفاق ناشی از حکم قانون و وضعیت طبیعی املاک باشد. مثلاً زمینی بالاتر از زمین دیگر است و بر حسب طبیعت دارای حق ارتفاق برای آب باران نسبت به زمین پایینتر است.
در آپارتمانها نیز اگر انباری یک واحد، پشت پارکینگ واحد دیگر قرار داشته باشد، مالک انبار حق عبور از پارکینگ را دارد.
حق ارتفاق محدودکننده استفاده مالک است و به طور معمول در سند رسمی ملک درج میشود. اما اگر حقوق ارتفاقی به هر دلیل ثبت نشده باشد، کسی که مدعی داشتن حق ارتفاق در ملک مجاور است و قرارداد مکتوبی ندارد، برای اثبات حق خود باید در مراجع قضایی اقامه دعوا کند. برای اینکه حق مزبور در پرونده ثبتی ملک درج شود، الزام مالک به ثبت آن نیز قابل مطالبه است.
ویژگیهای حق ارتفاق
- حق ارتفاق قائم به ملک است و اختصاص به زمین دارد.
- حق ارتفاق قابل تقسیم نیست.
- حق ارتفاق تابع ملک و فرع بر مالکیت زمین است.
- حق ارتفاق دائمی است.
تفاوت حق ارتفاق و حق انتفاع
- حق ارتفاق اختصاص به غیرمنقول دارد، در حالی که حق انتفاع ممکن است به مال غیرمنقول و یا مال منقول تعلق پیدا کند.
- حق انتفاع مربوط به حقوق اشخاص است، اما حق ارتفاق معمولاً حقی است که از طریق ملک به مالک تعلق مییابد.
- حق انتفاع جز مواردی است که معمولاً به طور خاص و موقت به افراد تعلق مییابد، اما حق ارتفاق، جز حقوق دائمی است که به مالکان تعلق میگیرد.
گرد آورنده: آقای مهدی احمدی (کارشناس واحد فروش)
